Kamus
Abraham (Dane Abraham) maurip kirang langkung duang tali (2.000) tiban sadereng Sang Hyang Yesus wenten ring jagate puniki. Sang Hyang Tunggal majanji kapining dane indik soroh sentanan danene dados akeh pisan, tur sane mangkin kaucap ‘bangsa Yahudi’. Punika mawinan dane Abraham dados leluhur bangsa Yahudine sane kasub. Dane pada dados leluhur Sang Hyang Yesus. Dane Abraham nerima janji saking Sang Hyang Tunggal inggih punika Ida jagi ngamertanin manusane.
Aji: Cingak ja ‘Sang Hyang Aji’.
Ampurayang : Anake sane ngicen pengampuran, nenten malih ngrasa gedeg lan nenten nyimpen kaiwangan anak lianan. Anake sane ngampurayang nenten nuntut malih kaiwangan anak lianan lan ngutsahayang mangda pasawitrannyane prasida dados becik malih. Pengampuran punika kalaksanayang ring sajeroning manusane. Makasami manusane madue dosa lan nglanggar prentah Sang Hyang Pengardi. Punika mawinan sami manusane ngamerluang pengampuran saking Sang Hyang Pengardi mangdane becik ubungannyane sareng Ida.
Apahdasa (Aturan Apahdasa) nenten tios dasa persen saking saluirin asil anak Yahudi. Aturane punika kaaturang ring genah agung mabakti kapining Sang Hyang Tunggal. Aturan punika pada katerima olih para rsi.a
Bale wantilan agama Yahudi Balene puniki wenten ring sebilang desa anak Yahudine, sane kaanggen olih kramane malajah agama lan malajah Cakepan Suci. Lianan kapining punika, genahe puniki kaanggen genah masekolah, nglaksanayang upacara, lan genah pengadilan.
Bangsa nenten Yahudi Bangsa nenten Yahudi maarti “bangsa-bangsa sane lianan,” lianan kapining bangsa Yahudi. Kasuen-suen lengkarane puniki madue arti ‘mamusuh’ krana bangsa Yahudine ngrasa dados “bangsa sane suci”.
Bangsa nenten Yahudi kaanggep cemer olih bangsa Yahudi. Bangsa nenten Yahudi nenten ja nyembah Sang Hyang Pengardi, nanging nyembah togog-togog utawi dewa-dewa sane lianan.
Biri-biri Beburon sekadi kambing sane lumrah ring negara Yahudi utawi ring Timur Tengah. Biri-biri punika penting pisan ring budaya lan agama anak Yahudi.
Buta Kala inggih punika roh-roh sane dados pengiring ratun para setan. Idumun, Sang Hyang Pengardi ngardinin akeh pisan malekat sane kalintang luih mangda mabakti ring Ida. Sasampune sue, wenten saking malekat sane akeh punika nungkasin Ida. Malekat sane nungkasin Ida punika kasambat ‘roh-roh kala’ utawi ‘buta kala’. Roh-roh kalane puniki kapimpin olih ratun para setan. Roh-roh kalane puniki satinut kapining ratun para setan. Gaginannyane setata mobabin manusa lan ngutsahayang nyengkalen manusane mangda manusane nenten mabakti ring Sang Hyang Pengardi.
Cakepan Suci inggih punika sabdan Sang Hyang Pengardi. Anak Yahudine madue tigang dasa sia (39) cakepan penuntun. Cakepane punika katulis penyatusan tahun sadereng Sang Hyang Yesus wenten ring jagate puniki. Lalima Cakepan Suci sane kapertama katulis olih dane Musa. Sane lianan katulis olih dane Samuel, Raja Daud, dane Yesaya lan sane lianan. Cakepan Sucine punika dados penuntun urip bangsa Yahudine. Nanging, sane mangkin pengajah-ajahan Sang Hyang Yesuse dados penuntun urip sane anyar ring anak sane dados krama karajaan Sang Hyang Pengardi.
Dosa inggih punika sekancan paindikan sane nenten satinut ring pikayunan Sang Hyang Tunggal.b Manut Sang Hyang Tunggal, dosane punika sekadi; makarya togog anggen sasembahan utawi nyungsung napi ja lianan kapining Sang Hyang Tunggal, ngawag-ngawag nyambat parab Idane, ngamademang anak, mamitra, ngamaling lan sane lianan. Sering pisan, manusane malaksana dosa yadiastun ipun nenten nyelapin. Lan iraga sering nenten uning yening sampun malaksana dosa.
Elia (Dane Elia) Dane Elia puniki nenten tios sinoman Sang Hyang Pengardi sane maurip kirang langkung limang atus (500) tiban sadereng Sang Hyang Yesus wenten ring jagate. Anak Yahudine mapineh yening dane jagi rauh malih sadereng Sang Prabu sane kajanjiang olih Sang Hyang Pengardi rauh ring jagate. Dane Elia rauh jagi nuntun bangsa Israele mewali ring Sang Hyang Tunggal mangda manusane prasida dame (Nabi Maleaki 4:5-6).
Gandum puniki nenten tios entikan sekadi padi gaga, sane prasida kadadosang ajengan sekadi nasi utawi roti. Ritatkala Sang Hyang Yesus kari meneng ring jagate, gandum puniki dados ajengan utama masyarakat Yahudine.
Genah Agung mabakti kapining Sang Hyang Tunggal Genahe puniki wenten ring kota Yerusalem. Genahe puniki wantah siki kamanten sane madue kalih rong, inggih punika: (1) Rong Maha Suci: Wantah rsi penglingsir agung sane dados ngranjing atiban cepok ring ronge punika. (2) Rong Suci: Biasane para rsine sane ngranjing ring rong punika muput upacara agama lan dados wakil bangsa Yahudi ring Sang Hyang Pengardi. Irika rsine punika mabakti ring Sang Hyang Pengardi lan ngenyitin menyan, lan upacara sane lianan. Rong maha suci lan rong suci punika kawatesin nganggen kain sane lombeng, mangdane nenten wenten sane prasida nyingakin ka tengah rong maha sucine. Makakalih rong puniki magenah ring tengah genah agung mabaktine.
Lianan kapining genahe punika, wenten pada papat genah mabakti kapining Sang Hyang Tunggal. Genahe punika nenten tios: (1) Natah genah para rsi agama Yahudine. Genahe puniki paling nampek sareng genah agung mabaktine. (2) Natah genah anak lanang bangsa Yahudi. (3) Natah genah anak istri bangsa Yahudi. (4) Natah genah anak nenten Yahudi. Niki paling adoh saking genah agung mabaktine.
Guru Agama Yahudi inggih punika soroh guru sane madue tugas utama ngajahin ukum agama Yahudi.
Para guru agama Yahudine puniki nglaksanayang tiga pakaryan, inggih punika: (1) nyalin malih daging Cakepan Sucine mangda wenten akeh salinan-salinane, (2) ngajahin daging Cakepan Sucine lan (3) ngicen pepineh-pepineh ring Pengadilan Agamane.
Para guru agamane puniki pada dados salah tunggal soroh saking para pemimpin agama Yahudine.
Herodes - Ring Cakepan Suci sane katulis olih dane Lukas, wenten papat diri anak sane mapesengan raja Herodes. (1) Raja Herodes Agung sane nguasain propinsi Yudea tatkala Sang Hyang Yesus lekad. Raja Herodes puniki ngutsahayang ngamademang Sang Hyang Yesus sasampune Ida lekad (Cakepan dane Lukas 1:5).
(2) Raja Herodes Antipas sane nguasain propinsi Galilea tatkala Sang Hyang Yesus ngajahin lan makarya paindikan sane ngangobin. Rajane punika sane mrentahang mangda nyepeg baong dane Yohanes Penglukat (Cakepan dane Lukas 14:1-12). Rajane puniki pada mreksa Sang Hyang Yesus sadereng Sang Hyang Yesus kapademang ring kayu salibe (Cakepan dane Lukas 23:6-12).
(3) Raja Herodes Agripa I sane nyiksa anake pracaya kapining Sang Hyang Yesus. Lan rajane puniki sane mrentahang mangda dane Yakobus kapademang. Dane Yakobus puniki salah tunggal sisian Sang Hyang Yesuse. (Pamargin Para Utusan 12:1-23).
(4) Raja Herodes Agripa II puniki sane mirengin dane Paulus tatkala mabela raga sadereng dane kabakta ring ajeng kaisar Romane (Pamargin Para Utusan 25:13-26:2; 26:19, 27-32).
Ibrani (Bangsa Ibrani) Ring Cakepan Suci Perjanjian Lawas, Bangsa Ibrani pada kasambat bangsa Israel inggih punika bangsa sane mawit saking soroh sentanan dane Abraham. Ring Cakepan Suci Perjanjian Anyar, bangsa Ibranine puniki kasambat ‘luih’ krana ngwarisin paindikan utama inggih punika budaya lan agama sane nenten campuh sareng budaya bangsa Yunanine. Kruna ‘anak Ibrani’ puniki pada minayang anak Yahudi lan anak nenten Yahudi.
Israel (Bangsa Israel) : Bangsa Israel maasal saking soroh sentanan dane Abraham. Dane maurip duang tali (2.000) tiban sadereng Sang Hyang Yesus wenten ring jagate. Dane madue oka sane mapesengan dane Isak. Lan dane Isak madue oka sane mapesengan dane Yakub, sane pada kasambat dane Israel. Dane Israel madue oka lanang roras diri. Okan-okan danene puniki, dados roras soroh ring bangsa Israele. Sang Hyang Pengardi milih bangsa Israel dados panjak Idane. Kasuen-suen bangsa Israele puniki dados bangsa sane ageng, sane madue basa, negara lan agama padidi. Manut bangsa Israele punika, bangsa-bangsa lianan cemer krana nenten satinut ukum-ukum ring Cakepan Suci bangsan ipune. Bangsa Israel pada kasambat bangsa Yahudi lan bangsa Ibrani. Sang Hyang Yesus lan para sisian Idane sane pengawit taler anak Yahudi.
Janji Sane Anyar: Idumun Sang Hyang Pengardi akeh mapaica janji ring bangsa Yahudine, sadereng Sang Hyang Yesus wenten ring jagate. Nanging sasampune Sang Hyang Yesus rauh, Sang Hyang Pengardi ngicenin janji sane anyar ring saluirin jagate. Daging janjine punika nenten tios sapa sira ja sane pracaya kapining Sang Hyang Yesus sane seda lan maurip malih sekadi jati mula, sekancan dosan anake punika kaampurayang. Salanturnyane Roh Sang Hyang Pengardi jagi meneng ring manah anake sane pracaya punika. Punika mawinan anake sane pracaya ring Ida nerima kuasa nglawan gagodan saking ratun para setan lan gagodan saking manahnyane padidi sane meled malaksana dosa.
Karajaan Sang Hyang Pengardi: Kirang langkung siu (1.000) tiban sadereng Sang Hyang Yesus wenten ring jagate, Sang Hyang Pengardi sampun majanji ring raja Daud indik karajaan idane jagi tetep salamin-laminne.c Nanging kirang langkung samas (400) tiban sasampun raja Daud mamrentah, bangsa Yahudine sering kajajah olih bangsa lianan. Ritatkala Sang Hyang Yesus maurip, bangsa Yahudine tetep nyantosang janjine punika mangda kalaksanayang. Sang Hyang Yesus midartayang indik Ida punika Raja sane jagi mamrentah ring karajaane punika. Nanging karajaane punika malianan kapining papineh bangsa Yahudine. Sujatine karajaan Sang Hyang Pengardi punika wenten ring manah anake sane pracaya kapining Sang Hyang Yesus.d
Karajaan Swarga: Cingak ja ‘Karajaan Sang Hyang Pengardi’.
Kawah api nenten tios genah buat anake sane nulak Sang Hyang Yesus dados Raja lan juru rahayun ipune; ipun nerima ukuman salamin-laminne. Irika anake punika jagi sengsara lan kalara-lara.e Ring Cakepan Sucine katulis inggih punika ring genahe punika uled-uled bangkene nenten ja mati lan apine nenten ja padem (Cakepan Markus 9:48).f Sapa sira ja sane kaentungang ka kawahe punika pastika jagi padem salamin-laminne.g ‘Kawah api’ punika taler kaucap ‘neraka’.
Kita: Krunane puniki kaanggen olih anak sane madue kasta sane tegehan tatkala mawicara kapining anak sane madue kasta sane endep. Conto: (1) Raja ngandika kapining panjak; (2) Sang Hyang Tunggal masabda kapining manusane. Krunane puniki madue arti pateh sekadi "cai" (kasar), "ragane" (alus madya), "kita" (alus sor).
Kristus: Kruna ‘Kristus’ puniki maasal saking basa Yunani. Yening ring basa Ibrani nganggen kruna ‘Mesias’. Makakalih krunane punika maarti ‘anak sane sampun kawinten, ipun kaapunin minyak sane miyik’. Nanging arti sujatine inggih punika ‘anak sane kapilih olih Sang Hyang Pengardi dados Prabu sane kajanjiang.’ Paindikane punika sampun katrawang lan katulis olih para sinoman Sang Hyang Pengardi ring Cakepan Sucine sekadi Kidung 2, 45:2-9, 132:17-18 lan Daniel 9:25. Trawangan-trawanganne punika nyeritayang indik raja punika jagi mamrentah jagate puniki salamin-laminne. Sadereng Sang Hyang Yesus rauh, bangsa Yahudine sampun sue nyantosang rauhnyane Prabu sane kajanjiang punika sekadi trawangan-trawangan Cakepan Sucine. Duk jaman Sang Hyang Yesus, bangsa Yahudi makeneh mangdane Kristus jagi mebasang ipun sami saking penjajahan bangsa Romane. (Cingak pada kruna ‘Sang Prabu sane kajanjiang olih Sang Hyang Pengardi’).
Lukat puniki nenten tios tanda pracaya ring Sang Hyang Yesus lan nerima pengampuran dosa. Malukat puniki kalaksanayang wantah apisan kamanten ritatkala anake wawu pracaya ring Sang Hyang Yesus tur dados tanda ipun masalin saking urip sane madosa.
Malekat inggih punika roh-roh sane kakardi olih Sang Hyang Pengardi. Wenten akeh pisan malekat sane kakardi olih Ida ring swarga. Para malekate punika ngayahin Sang Hyang Pengardi lan mabakti ring Ida. Tur geginan para malekate inggih punika nglaksanayang sekancan prentah lan pikayunan Ida. Wenten pada malekat sane nerima prentah saking Ida mangda makta pabesen Idane ring manusane.
Masalin saking urip sane madosa : Masalin saking idep lan parilaksana iwang tur maparilaksana sane becik. Manut Cakepan Sucine, parilaksanane punika indik anak sane masalin saking parilaksana madosa kapining Sang Hyang Pengardi lan anak lianan. Parilaksanane punika minakadi: (1) masalin saking parilaksana dosa, (2) nyesel kapining dosa-dosannyane, (3) ngamargiang urip sane satinut kapining Sang Hyang Pengardi. Tatkala anake pracaya Orti Rahayu indik Sang Hyang Yesus, ipun pastika sampun masalin saking parilaksana madosa.h
Musa (Dane Musa) puniki nenten tios sinoman Sang Hyang Tunggal sane kautus mangda mebasang bangsa Israel sane kajajah olih bangsa Mesir ring negeri Mesir. Sasampune medal saking Mesir, Sang Hyang Pengardi micayang ukum-ukum penuntun urip ring dane Musa sane kasambat ‘ukum agama Yahudi’. Ukume punika madaging penuntun mangda bangsa Yahudine punika nyembah Sang Hyang Tunggal kamanten.
Nira Ring budaya Bali, krunane puniki kaanggen ‘nujuin ragan idane praragan sane sedek ngandika’. Krunane puniki wantah kaanggen ring anak sane kaluihang lan kaagungang minakadi; Sang Hyang Pengardi, dewa lan raja. Krunane puniki pada madue arti ‘dados gelah’.
Orti Rahayu puniki nenten tios orti sane becik utawi sane ngranayang manah liang. Ring Cakepan Sucine puniki, Orti Rahayune madaging kalih paindikan. Inggih punika kapertama, Sang Hyang Yesus sampun makta karajaan Sang Hyang Pengardi ka jagate. Sira ja anake sane pracaya kapining Ida, dosannyane kaampurayang lan dados krama karajaan Sang Hyang Pengardi. Kaping kalih, dosan iraga prasida kaampurayang krana Sang Hyang Yesus sampun padem nanging maurip malih sekadi jati mula. Sang Hyang Yesus prasida ngampurayang dosan iraga, nenten krana parilaksanan iraga sane becik nanging krana kuasan Sang Hyang Yesus kamanten.
Kraman Sang Hyang Yesus (Para Krama Sang Hyang Yesus) Inggih punika soroh para anake sane pracaya kapining Sang Hyang Yesus. Kramane puniki pada kasambat ‘Krama druen Sang Hyang Yesus’. Idumun para kramane sane wenten ring suang-suang kota, mapunduh ring genah umum tur pada mapunduh ring salah tunggal umah kramane. Ipun sami dereng ngwangun gedung sane kaanggen genah buat mabakti.
Penglingsir (Para penglingsir) inggih punika para anak sane kaajiang olih para kramane. Para penglingsire puniki kapilih mangda dados pemimpin para kramane punika. Krunane puniki kaambil saking kruna basa Yunani sane madue arti ‘sane kaanggep lingsir, sane madue papineh wicaksana.’ Sekadi biasane, penglingsir puniki wenten kalih soroh inggih punika penglingsir sane ngicen pengajah-ajahan lan penglingsir sane dados pemimpin. Para penglingsir madue tanggung jawab inggih punika: (1) ngajegang pengajahan, (2) ngajegang parilaksana disiplin, (3) miara para kramane tur (4) nyalanang tatujon para kramane punika.
Parisi (Anak Parisi) inggih punika soroh anak sane anteng nglaksanayang saluirin daging Cakepan Suci dane Musa lan ukum adat anak Yahudine. Akehne ukume punika kirang langkung siu (1.000) ukum. Anak Parisine punika taler nuntun kramane mangda nglaksanayang sekancan ukum sane akeh punika. Anak Parisine pracaya indik anak sane sampun padem jagi maurip malih, taler pracaya wenten malekat-malekat lan roh-roh lianan. Anak Parisine punika dados pemimpin agama Yahudi krana adat, nenten ja kapilih olih Sang Hyang Tunggal.
Paskah - Rarainan punika dados pinget indik leluhur anak Yahudine kabebasang saking Mesir olih Sang Hyang Pengardi dugas ipun sami kapaksa kadadosang panjak irika. Paindikane punika sampun mamargi sawetara siu telung atus (1.300) tiban sadereng jaman Sang Hyang Yesus.
Pengadilan agama - Inggih punika penglingsir anak Yahudine sane akehne wenten pitung dasa (70) diri. Soroh sekane punika: Anak Parisi, guru-guru Cakepan Sucine lan para Rsine. Ipun sami sane madue kuasa mangda ngatur indik agama Yahudi ring sekancan bangsa Yahudi.
Pica rohani - Inggih punika kuasa saking Roh Sang Hyang Pengardi sane kicen ring anake sane pracaya kapining Sang Hyang Yesus mangda nglaksanayang sekancan kabisaan manut sane sampun kicen. Pica rohani punika sekadi; (1) Ngortiang pabesen saking Sang Hyang Pengardi, (2) ngayahin krama druen Sang Hyang Yesuse, (3) ngicen pengajah-ajahan, (4) ngibur manah anak lianan antuk welas asih, (5) makidihang sid anake lianan, (6) dados pemimpin, (7) malaksana welas asih tur sane lianan.
Rahayu (slamet) : Krana iraga manusa sane madosa, sapatutne iraga kaukum olih Sang Hyang Tunggal. Punika mawinan iraga sapatutne nerima ukuman sekala wiadin niskala krana dosa. Sasampune padem, iraga jagi kaukum ring kawah apine.
Ring Cakepan Sucine katulis, inggih punika Sang Hyang Yesus kautus olih Sang Hyang Tunggal mangda mebasang manusane saking dosan-dosannyane. Anake sane nerima Sang Hyang Yesus polih karahayuan salamin-laminne. Paindikane punika nenten ja katerima olih anake sami, nanging wantah ring anake sane pracaya lan nerima Sang Hyang Yesus dados Juru Rahayun ipune.i
Raja (mamrentah dados Raja): Cingak ja ‘Karajaan Sang Hyang Pengardi’.
Ratun Para Setan inggih punika pemimpin para buta kala utawi roh-roh jaat sane lianan.
Sadereng jagate puniki kaciptayang, ratun buta kalane punika nenten tios salah tunggal malekat sane kaciptayang olih Sang Hyang Tunggal. Nanging ratun para setane punika nungkasin Sang Hyang Tunggal. Tur ipun ngajak para malekat lianan mangda ninutin ipun. Malekat sane ninutin ratun para setane punika, kasambat buta kala.
Raris ipun sami katundung saking swarga lan kaentungang ka jagate. Ratun para setan taler kasambat: ‘I Setan,’ ‘I bogbog,’ ‘I lelipi’ lan ‘Sang sane nguasain akasa’. Ratun para setan lan roh-roh jaate punika ngutsahayang nyengkalen manusane. Ratun para setane lan roh-roh jaate pada nambakin lan ngranayang manusane inguh paling mangda ipun nenten pracaya ring Sang Hyang Yesus. Nanging anake sane pracaya ring Sang Hyang Yesus madue kuasa nglawan ratun para setane lan roh-roh jaate punika.
Roh-roh kala: Cingak ja ‘buta kala’.
Roh Sang Hyang Tunggal: Inggih punika Roh sane kapicayang ring anake pracaya mangda nyunarin manah ipune lan nuntun ipun mewali ring Sang Hyang Tunggal. Roh Sang Hyang Tunggal punika Maha Suci. Raris Ida malingga ring manah anake sane pracaya. Anake sane pracaya kapining Sang Hyang Yesus nerima urip lan kuasa punika.
Roma (Bangsa Roma) Bangsa Roma kapimpin olih raja utawi sane kapanggil ‘kaisar’. Bangsa Roma utawi Romawi nguasain akeh wawidangan saking bangsa lianan, lan raja-rajannyane kaangkat olih kaisar Romawi. Tatkala wawidangan Israel kakuasain olih Bangsa Romawi, wenten makudang anak Israel sane misadya tur adung mangda makarya sareng pemrentah Romawi. Nanging wenten akeh anak Israel sane nenten pada adung lan nulak Bangsa Romawi.
Duk jaman Sang Hyang Yesus, Bangsa Romawi nyajah Bangsa Israel. Bangsa Romawi nenten pracaya kapining Sang Hyang Pengardi, sasembahan Bangsa Israele.
Rsi : Ring penyiuan tiban sadereng Sang Hyang Yesus wenten ring jagate, Sang Hyang Tunggal milih dane Arun dados rsi sane kapertama. Sasampune punika, sentanan-sentanan dane Arun kamanten sane prasida dados rsi ring genah agung mabakti kapining Sang Hyang Pengardi. Tugas rsine punika nenten tios makta aturan lan morbor menyan ring genah agung mabaktine. Rsine punika kamanten sane dados wakil anak Yahudine ring ajeng Sang Hyang Tunggal. Rsi penglingsir agung sane prasida dados muput upacara agung lan sane prasida ngranjing ring rong maha suci ring genah agung mabaktine.
Sabat (Rahina Sabat) : Sang Hyang Pengardi ngaryanin jagate puniki enem dina suene. Ring rahina sane kaping pitu Ida masandekan. Punika mawinan dinane punika kasuciang, lan kasambat rahina ‘Sabat’. Ring basa Ibrani kruna 'Sabat' maarti 'mareren'. Sang Hyang Pengardi mrentahang Dane Musa mangda Bangsa Yahudine nenten makarya ring rahina Sabat. Yening wenten anak Yahudi sane makarya ring rahina Sabat, ipun prasida kaukum padem olih pemimpin agama Yahudine. Rahinane punika ngawit saking rahina Sukra sandikala kantos rahina Saniscara sandikalane. Ring rahina Sabat, anak Yahudi ngaturang bakti kapining Sang Hyang Tunggal ring bale wantilan sane wenten ring sebilang kota.
Saduki (Soroh Saduki) : Soroh Saduki puniki salah tunggal soroh saking agama Yahudine, sane wantah nerima lalima (5) Cakepan Sucine sane katulis olih Dane Musa. Kenten pada ipun nenten nerima indik trawangan saking para sinoman Sang Hyang Pengardi. Soroh Sadukine puniki nenten pracaya indik anak padem mresidayang urip malih, lan nenten pracaya ring malekat Sang Hyang Pengardi utawi roh-roh sane lianan. Soroh Saduki puniki pada dados pemimpin agama Yahudi pateh sekadi soroh Parisi. Nanging soroh Sadukine puniki nenten ja ageng. Duk punika, akeh pemimpin saking soroh Sadukine madue kuasa ring pengadilan agama Yahudine tur pemrentah. Soroh Saduki lan soroh Parisine puniki nenten ja kapilih olih Sang Hyang Pengardi dados pemimpin nanging krana politik.
Salib (Kayu Salib): inggih punika kalih kayu sane kapacek kadadosang kayu palang. Kayu palange puniki madan ‘kayu salib’ sane kaanggen ngukum anake sane keni ukuman padem olih bangsa Romane. Tangan lan cokor anake punika kapacek tur kagantung ring kayune punika. Ukumane puniki nadosang anake sane keni ukuman padem, ngrasayang kalintang sakit lan nanggehang lek. Sang Hyang Yesus kaukum padem ring kayune punika yadiastun Ida nenten madue kaiwangan.
Sang Hyang Aji: inggih punika Sang Hyang Tunggal sane dados Ajin imanusa krana Ida sane ngardi manusane sami.j Yadiastun kenten, ring Cakepan Sucine wantah anak sane madue ubungan sane raket sareng Ida, sane prasida ngamanggil Ida, ‘Aji’. Parab ‘Aji’ puniki ngedengang kuasa lan welas asih Sang Hyang Pengardi ring panjak Idane. Sang Hyang Yesus sering ngamanggil Sang Hyang Pengardi ‘Aji’. Paindikane punika dados ciri wantah Ida madue ubungan sane raket pisan ring Sang Hyang Pengardi. Sapa sira ja sane pracaya ring Sang Hyang Yesus lan nerima Ida dados juru rahayun ipune, jagi kadadosang putra-putri Sang Hyang Pengardine lan Ida dados Ajinnyane.k
Sang Hyang Pengardi sane ngardinin jagate lan saluirin dagingnyane; sekala wiadin niskala. Ida sane makuasa ring makasamine punika.l Kawentenan Idane sujati lan langgeng salamin-laminne. Iraga sami lan jagate sane kakardi Ida dados bukti, yening Ida wenten ring saluirin genah.m
Sang Hyang Tunggal inggih punika parab sane kaanggen olih Ida tatkala ngedengang angga kapining dane Musa. Parab Idane puniki maasal saking basa Ibrani inggih punika ‘Yahweh’. Krunane puniki maarti “Sane Wenten” krana wantah Ida kamanten sane wenten salamin-laminne. Parabe punika nunjukin Ida sane madue kuasa samaliha meled raket sareng imanusane.
Sang Prabu sane kajanjiang olih Sang Hyang Pengardi : Ring Cakepan Suci anak Yahudine, Sang Hyang Pengardi majanji kapining raja Daud indik salah tunggal saking soroh sentanan idane dados prabu sane jagi mamrentah salamin-laminne.n Indik Sang Prabu sane kajanjiang punika, malih katrawang olih dane Yesaya. Sadereng Sang Hyang Yesus rauh, bangsa Yahudine sampun sue nyantosang sapengrauh Sang Prabune punika. (Cingak pada kruna ‘Kristus.’)
Sang Putraning Manusa Gelar puniki kaambil saking trawangan sinoman Sang Hyang Pengardi idumun (Daniel 7:13-14). Irika katulis wenten adiri anak manusa sane jagi kaangkat olih Sang Hyang Pengardi dados Prabu ring bangsa makasami salamin-laminne. Ritatkala Sang Hyang Yesus nganggen gelare puniki, Ida negesin wantah ragan Ida, Prabu sane kajanjiang punika.
Sinoman Sang Hyang Pengardi inggih punika anak sane nerima pabesen saking Sang Hyang Pengardi raris makta pabesene punika kapining manusane.
Slamet: Cingak ja ‘rahayu’.
Swarga : Ring Cakepan Sucine katulis indik Sang Hyang Pengardi wenten ring saluirin genah tur nenten malingga ring salah tunggal genah.o Nanging wenten pada pengajah-ajahan indik Ida malingga ring swarga.p Idumun akeh anake mapineh yening Ida malingga ring duur langite. Punika mawinan Cakepan Sucine nyuratang genah Idane ring baduur sane suci punika kasambat swarga.
Tugu aturan inggih punika batu-batu sane katumpukang kadadosang meja. Genahe puniki kaanggen ngaturang aturan beburon sane maborbor ring ajeng Sang Hyang Pengardi.
Ukum Agama Yahudi inggih punika awig-awig agama Yahudi sane kapicayang olih Sang Hyang Pengardi kapining dane Musa mangda nuntun bangsa Yahudine. Awig-awig dane Musa niki wenten lima (5) cakepan, inggih punika: Purwakaning Dadi, Pararudan, Upacara, Cacah Jiwa lan Pengeling-eling. Ring lima Cakepan Sucine punika wenten telungatak telulas (613) awig-awig sane musti kalaksanayang olih bangsa Yahudine.
Urip sujati inggih punika urip sane luih pisan sane kapicayang olih Sang Hyang Pengardi kapining anake sane pracaya lan ninutin Ida.q Anake sane nerima urip salamin-laminne ngamolihang; (1) sida meneng antuk dame sareng Sang Hyang Pengardir, (2) jagi rahayu lan trepti ring paindikan niskalas lan (3) nenten keni ukuman.t Manusane prasida ngamolihang urip sujati malantaran pracaya kapining Sang Hyang Yesus.
Utusan (Para utusan) : Sang Hyang Yesus milih roras (12) sisia sane setata nyarengin Ida. Para sisiane puniki kasambat para utusan. Para utusane punika kautus mangdane ngortiang paindikan Orti Rahayu punika. Sasampune Sang Hyang Yesus kaunggahang ka swarga, wenten pada anak lianan sane kapilih dados utusan, salah tunggal dane Paulus. Para utusane puniki kaprentahang olih Sang Hyang Yesus ngicen pengajah-ajahan ring manusane sami.
Wara nugraha inggih punika sekancan pica saking Sang Hyang Pengardi sane kicen ring manusane sekadi: kaslametan, kasegeran, ajengan, lan sane lianan. Manut ring Cakepan Sucine, nenten wenten manusa ring jagate puniki prasida nylametang dewekne padidi. Sujatine manusane ngamolihang kaslametan krana wara nugraha saking Sang Hyang Pengardi, nenten ja krana manusa malaksana becik. Wara nugraha Sang Hyang Pengardi katerima malantaran Sang Hyang Yesus sane dados upakara buat nebus dosan manusane.
Welas Asih puniki nenten tios sekancan pican Sang Hyang Pengardi sane pinih becik minakadi: kasegeran, kawicaksanaan, kaslametan, lan sane lianan. Manut sekadi Cakepan Sucine, nenten wenten jadma sane becik, lan nenten wenten jadma sane prasida malaksana becik. Nanging malantaran welas asih Sang Hyang Pengardi, manusane polih kaslametan, nenten ja malantaran parilaksana becik manusane, nanging krana paswecan Sang Hyang Pengardi malantaran Sang Hyang Yesus.
Yahudi (Bangsa Yahudi) Wit kruna ‘Yahudi’ kaambil saking salah tunggal okan dane Yakub sane mapesengan “Yehuda”. Kruna ‘Yahudi’ puniki nujuin ring “soroh sentanan dane Yehuda”, sane pada dados adan “bangsa Yahudi” utawi “anak saking soroh Ibrani”.
Kruna “Yahudi” wawu kaanggen sasampun karajaan Israel mapiakan dados kalih. Nanging pamuputne kaanggen ring saluirin soroh sentanan dane Abraham.